„Dobre i Złe Praktyki w Opiniowaniu Polskich Psychologów Sądowych”- Debata

Zorganizowana przez nas 5.06.2011 debata pod ww. tytułem wywołała niezwykle żywą dyskusję wśród naszych panelistów. Temat okazał się na tyle ważki, iż miał on swój dalszy ciąg nawet po zakończeniu debaty. Gorąco zachęcamy do lektury

Pod tym linkiem widnieje komentarz dr T. Witkowskiego, który zamieścił po powrocie z naszej debaty:

http://www.tomaszwitkowski.pl/index.php?post=144

A poniżej publikujemy odp. Pani dr A. Czeredereckiej:

W sprawie technik projekcyjnych

W dniu 5 czerwca w ramach studenckiej IV Krakowskiej Konferencji Psychologii Sądowej odbyła się debata poświęcona kondycji biegłego psychologa. W trakcie tej debaty dr Witkowski stwierdził, iż APA odrzuciło testy projekcyjne, zaś znana w Polsce praca S. Lilienfelda, J. Wooda i H. Garba „Status naukowy technik projekcyjnych” szczegółowo wyjaśnia brak wartości psychometrycznej testu Rorschacha według systemu J. Exnera. Nawiązując do tej wypowiedzi stwierdziłam, iż jest ona nieprawdziwa (nie podejmowałam się oceny czy wypowiedź ta była kłamstwem, przez swoją wypowiedź rozumiałam, że jest ona fałszywa). Wyjaśniłam, iż APA nie odrzuciło technik projekcyjnych, zaś obszerny artykuł Lilienfelda i współautorów, wielokrotnie cytowany przez przedstawicieli polskiego środowiska akademickiego, wprowadza w błąd, gdyż jest przytaczany jak wyrocznia, podczas gdy sami autorzy w późniejszych swoich artykułach (opublikowanych jeszcze przed pojawieniem się w Polsce w postaci książkowej tłumaczenia artykułu z 2000 r.) wycofali się z niektórych zawartych w nim twierdzeń. Moja wypowiedź z oczywistych przyczyn miała formę skróconą, gdyż rozważania dotyczące wartości diagnostycznej technik projekcyjnych, choć dla mnie osobiście bardzo istotne, uznałam za temat marginalny w prowadzonej debacie. Jednak w związku z pomówieniami i nieporozumieniami, jakie pojawiły się w Internecie wokół tej kwestii już po debacie czuję się zobowiązana wyjaśnić:

Raport specjalnej komisji Sekcji Psychologii Klinicznej APA (1997) nie odrzucał ani nie odradzał stosowania testów projekcyjnych. Dotyczył on zaleceń dotyczących kształcenia psychologów, w których techniki projekcyjne zostały przez ekspertów umieszczone na odległym miejscu w stosunku do innych, bardziej podstawowych dla diagnozy klinicznych kwestii (np. wiedzy na temat wartości psychometrycznej technik diagnostycznych czy zasad etycznych). Jednocześnie w raporcie tym test Rorschacha był rekomendowany wraz z sugestią poświęcenia mu relatywnie dużej liczby godzin (20). Szerzej pisze o tym Katarzyna Stemplewska-Żakowicz we wstępie do swojej książki poświęconej TAT (O rzeczach widywanych na obrazkach i opowiadanych o nich historiach (2004), Warszawa: Academica SWPS, s. 9-10). Katarzyna Stemplewska-Żakowicz jest także współautorką obszernego rozdziału „Podstawy diagnozy psychologicznej” najnowszego wydania powszechnie uznawanego podręcznika akademickiego „Psychologia” pod red. J. Strelaua i D. Dolińskiego. Zarówno w tym rozdziale, jak i w żadnym innym miejscu podręcznika nie pojawiły się uwagi sugerujące odrzucenie testu Rorschacha jako pozbawionego wartości diagnostycznej.

Comprehensive System (system zintegrowany) J. Exnera jest pierwszym, który poddał weryfikacji wartość psychometryczną testu Rorschacha. W ten sposób niektóre zmienne, występujące we wcześniejszych opracowaniach, zostały odrzucone, inne przedefiniowane, dodano też całkiem nowe wskaźniki i współczynniki. Przez wiele lat przeprowadzano weryfikację wartości psychometrycznej tego testu. Nadal nie jest to system doskonały, lecz większość badaczy uznaje, iż w parametrach trafności i rzetelności nie odbiega  od większości ogólnie uznanych testów samooceny. Natomiast jego zdecydowana przewaga w stosunku do tych testów polega na tym, że jest wielokrotnie mniej podatny na manipulację ze strony osoby badanej, co w warunkach badań diagnostycznych dla potrzeb sądu odgrywa bardzo istotną rolę. Także procedura tego testu jest wyjątkowo precyzyjna, a zakres znaczeniowy poszczególnych zmiennych dokładnie opisany. Jest to także test, który w najbogatszy, wielowymiarowy sposób opisuje osobowość człowieka. Pociąga to jednak za sobą znaczące problemy związane z jego stosowaniem: opracowanie wyników jest czasochłonne i wymaga długiego treningu ze strony badacza.

Główni krytycy testów projekcyjnych (autorzy wspólnych opracowań) J. Wood, S. Lilienfeld, i H. Garb M. Nezworsky i W. Stejskal, uważają, iż test Rorschacha według systemu Exnera nie spełnia w wystarczającym stopniu warunków walidacji. Jednak wielu bardziej znanych (i powszechnie uznanych) autorów amerykańskich, przytacza przekonujące kontrargumenty. Występują wśród nich przedstawiciele różnych orientacji psychologicznych, np. I. Weiner (autor kilku akademickich podręczników psychologii, w tym z zakresu psychologii sądowej, a zarazem najważniejszy współpracownik J. Exnera), G. Meier (naczelny redaktor „Journal of Personality Assessment”, autor licznych opracowań statystycznych), M. Acklin, P. Erdberg, S. Finn, R. Ganellen, M. Hilsenroth, D. Viglione itd. Liczne publikacje i badania własne tych i wielu innych zwolenników systemu Exnera na temat wartości psychometrycznej testu Rorschacha są najlepszym dowodem, że nie lekceważą tej kwestii. Sami zwracają uwagę na braki i słabości testu, odpowiadają też na zarzuty przeciwników. Niestety, krótka i jednoznaczna odpowiedź nie jest łatwa, czego sama doświadczam, pisząc ten tekst. Warto jednak przytoczyć przynajmniej kilka uwag pod adresem wspomnianej grupy krytyków (S. Lilienfelda i innych), które zgłasza G. Meyer, jeden z autorów,  który dysponuje wyjątkowo bogatym zapleczem matematycznym i odznacza się przejrzystością argumentowania. Przytacza on przykłady nierzetelności grupy krytyków w przytaczaniu cytatów, w posługiwaniu się statystyką, a także w wybiorczym przytaczaniu badań negatywnie oceniających test Rorschacha, a zarazem pomijaniu innych, nieprzystających do ich koncepcji. G. Meyer wykazuje ponadto, iż dla poparcia swoich tez wyjmują różne wyniki z kontekstu, dokonują nadmiernych uproszczeń w relacjach z badań grup homogenicznych i zarzucają badaniom nad testem Rorschacha niepełne wywiązywanie się z kryteriów psychometrycznych, a zarazem zalecają metody kwestionariuszowe powołując się na badania obciążone tymi samymi błędami.  Osoby zainteresowane szczegółowymi argumentami odsyłam do obszernego omówienia własnego (Czerederecka, A., Kontrowersje wokół wartości diagnostycznej testu Rorschacha w psychologii sądowej, w: Test Rorschacha w psychologicznej ekspertyzie sądowej. Wykorzystanie systemu Exnera (2006) Wydawnictwo IES, Kraków, s. 217-284).

Na zakończenie pragnę dołączyć bardzo ważne sprostowanie: okazało się, że także w mojej wypowiedzi podczas debaty znalazło się nieprawdziwe sformułowanie:

Okazało się, że wymieniony wyżej zespół krytyków faktycznie nie odwołał żadnego ze swoich stwierdzeń, chociaż artykuły późniejsze w stosunku do tego, który znany jest polskim czytelnikom, są bardziej wyważone i zawierają pełniejszą argumentację. To zniekształcenie w mojej pamięci odkryłam dzięki korespondencji ze Scottem Lilienfeldem (sprowokowanej przez dr Witkowskiego), która skłoniła mnie do  ponownego przejrzenia cytowanego wyżej rozdziału mojej książki (nie zawierającego tego błędu) oraz artykułów, o których się wypowiadałam. Za zgodą mojego rozmówcy przytaczam poniżej naszą korespondencję: